Schoenen op de Donau: hoe u het bezoekt

Wat het memorial is

Het is een rij van zestig paar schoenen uit die tijd, in ijzer gegoten en vastgezet op de stenen rand van de kade. Er zijn herenschoenen, damesschoenen en kinderschoenen, en ze zien eruit alsof hun eigenaars er net uit zijn gestapt. Achter hen loopt een stenen bank van ongeveer 40 meter lang. Op drie plaatsen dragen gietijzeren plaquettes dezelfde opdracht in het Hongaars, Engels en Hebreeuws, aan de slachtoffers die in 1944 en 1945 door milities van de Pijlkruisers in de Donau werden geschoten. Het is een gedenkteken, geen uitkijkpunt of fotostop.

Waar het ligt en hoe je het vindt

Het gedenkteken ligt aan de Pestse zijde van de rivier, op de kade ten zuiden van het Hongaarse Parlement en vlak bij de Hongaarse Academie van Wetenschappen, die naast de Kettingbrug staat. De officiële toeristische site van Boedapest geeft als straat Id. Antall József rakpart. Het ligt aan de waterkant, dus zoek naar de rij schoenen langs de kadewand en niet naar een gebouw. Er is geen gebouw om binnen te gaan, want het gedenkteken staat in de openlucht op de kade zelf.

De geschiedenis erachter

In het najaar van 1944 ten val brachten de Duitsers de regering van Miklós Horthy, en de Pijlkruiserspartij van Ferenc Szálasi, fascistisch en gewelddadig antisemitisch, nam de macht over in Boedapest. Die winter doodden haar milities Joden op straat. Sommige groepen werden naar de rivieroever gebracht en in de Donau geschoten, die de lichamen meevoerde. Slachtoffers kregen vaak het bevel eerst hun schoenen uit te doen, omdat schoenen in oorlogstijd waardevol waren. De meeste van deze moorden vonden plaats rond december 1944 en januari 1945. Sovjettroepen namen Boedapest in februari 1945. Bronnen geven verschillende totalen voor het aantal dat langs de rivier werd gedood, dus behandel elk afzonderlijk cijfer met voorzichtigheid.

Wie het maakte, en waarom schoenen

Filmregisseur Can Togay bedacht het gedenkteken en creëerde het samen met beeldhouwer Gyula Pauer. Het werd opgericht op 16 april 2005. De keuze voor schoenen volgt de geschiedenis: ze zijn wat de slachtoffers op de oever achterlieten. Het artikel van Yad Vashem over het gedenkteken zegt dat lege schoenen bezoekers doen afvragen van wie ze waren en wie er ontbreekt. De toeristische site van Boedapest merkt op dat bezoekers en voorbijgangers vaak kaarsen en steentjes tussen de schoenen achterlaten. De plaquettes zelf dragen slechts een korte opdracht.

Wat je werkelijk ziet

Kijk goed en geen twee schoenen zijn hetzelfde. Yad Vashem beschrijft afgesleten hakken, versleten bovenwerk, dichtgeregen schoenen en open riempjes, damesschoenen, werklaarzen en de kleine schoentjes van kinderen. Sommige staan rechtop en andere liggen op hun kant, alsof ze haastig zijn uitgedaan. Het zijn verroeste ijzeren schoenen, in de steen vastgezet, en ze staan precies aan de rand van het water. De schoenen wijzen naar de Donau, volgens de toeristische site van Boedapest, dus de rivier hoort bij het beeld.

Hoe u met respect op bezoek gaat

Behandel de schoenen als een grafmonument, want voor veel bezoekers zijn ze dat ook. Het monument is eerder beschadigd: in 2014 werden verschillende schoenen als gestolen gemeld, en in 2023 werd een toerist die in de schoenen stapte om te poseren voor een foto ervan beschuldigd het monument te hebben geschonden. De meeste bezoekers staan gewoon een tijdje in stilte. Een paar eenvoudige gewoonten houden deze plek zoals ze hoort te zijn.

• Praat zacht en houd uw groep klein
• Stap niet in de schoenen, ga er niet op zitten, verplaats ze niet en neem ze niet mee
• Fotografeer van een afstand en poseer niet tussen de schoenen
• Leg alleen een steentje of een kaars neer als u dat wenst, naast de schoenen en niet erin

Hoe u het rond de dinercruise kunt plannen

De dinercruise vertrekt vanaf een kade op de Pest-oever tussen de Kettingbrug en het Parlement. Het monument ligt op hetzelfde stuk van de Pest-kade, ten zuiden van het Parlement. De bezienswaardigheden die voor de cruise worden genoemd zijn het Parlement, de Kettingbrug, de Burcht van Boeda en de Vissersbastion, en het monument hoort daar niet bij. De schoenen zijn klein en liggen aan de waterkant, dus reken er niet op dat u ze vanaf een boot zult zien. Bezoek ze te voet, indien mogelijk bij daglicht, zodat u de plaquettes kunt lezen. Zo krijgen de avond op het water en het monument elk uw volledige aandacht.

Lees verder: Boeda en Pest: welke kant is welke?

Kinderen, en wat u kunt zeggen

De geschiedenis is gewelddadig, dus bepaal vóór aankomst wat passend is voor uw kinderen. Voor jongere kinderen zijn eenvoudige woorden genoeg: deze schoenen herinneren aan mensen die hier zijn gedood, en het zijn geen speelgoed. Oudere kinderen kunt u vertellen wat de Pijlkruisers deden en waarom de schoenen achterbleven. Zeg vooraf dat het er stil is en dat de schoenen niet aangeraakt mogen worden. Als een kind een moeilijke vraag stelt, is het prima om te zeggen dat u het samen later zult opzoeken.

Waar u meer te weten kunt komen

De plaquettes geven een opdracht, niet het verhaal. Het artikel van Yad Vashem is een goede korte uiteenzetting van wat er is gebeurd en van het monument. De officiële toeristische site van Boedapest vermeldt de Joodse gedenkplaatsen van de stad, waaronder het Holocaust Memorial Centre, waarvan de permanente tentoonstelling de geschiedenis van de Holocaust in Hongarije presenteert. Ook het House of Terror Museum staat erop vermeld, in het gebouw aan de Andrássy Avenue waar de Pijlkruisers in de winter van 1944 hun basis hadden. Een bezoek aan de schoenen werkt het beste als het begin van dat lezen, niet als het einde ervan.

Voor wie dit niet is bedoeld

Als u een achtergrond zoekt voor een vrolijke foto, is dit niet de juiste plek, en er is gemeld dat in de schoenen gaan staan om te poseren als heiligschennis wordt beschouwd. Als u een begeleide uitleg wilt, zult u die op de plaquettes niet vinden, dus een museum of een begeleide wandeling past beter bij u. Als u reist met een heel jong kind dat niet stil kan zijn, kunt u er beter alleen even langskomen. En als u een levendige wandeling langs de rivier wilt, loop dan verder langs de promenade en kom een andere keer terug.