EEN GEDENKTEKEN
De Schoenen aan de Donau: Een Herdenkingsmonument
Aan de Pest-oever, vlak bij het Parlement, markeren zestig paar ijzeren schoenen een van de donkerste episodes van de oorlog. Wat ze betekenen, en hoe je ze moet beschouwen.
Check dates and availability ↗Wat je passeert op de Pest-oever
Iets ten zuiden van het Parlement, op het uiterste randje van de stenen kade aan de Pest-zijde, zie je misschien een lage, stille installatie pal aan de waterlijn: rijen schoenen, gegoten in ijzer, neergezet alsof de eigenaren er net uit zijn gestapt. Het zijn in totaal zestig paar – heren-, dames- en kinderschoenen – uitgevoerd in de stijlen van de jaren veertig en verspreid over een veertig meter lang stuk van de oever. Vanaf een passerende boot zijn ze tussen de grotere bezienswaardigheden gemakkelijk te missen, maar ze markeren een van de verschrikkelijkste episodes uit de geschiedenis van de stad, en het is de moeite waard om te weten waarvoor ze dienen. Dit is geen decoratief rivierbeeldhouwwerk. Het is een Holocaust-monument, en het staat precies op de plek waar de gebeurtenissen die het herdenkt, plaatsvonden.
Wat hier gebeurde
In de winter van 1944 en het vroege voorjaar van 1945 werden de Joden van Boedapest vervolgd en vermoord door de Pijlkruisers, de Hongaarse fascistische partij die toen aan de macht was. Bij de moordpartijen brachten militieleden groepen Joodse mannen, vrouwen en kinderen naar de rand van de Donau, bevalen hen hun schoenen uit te trekken, en schoten hen neer zodat hun lichamen in de rivier vielen en werden weggevoerd. Schoenen waren waardevol, en de slachtoffers werden gedwongen ze achter te laten aan de waterkant. Naar schatting zijn er in die maanden duizenden mensen langs de Donau in de stad vermoord. Het monument markeert dit stuk oever als de daadwerkelijke plek waar dergelijke executies plaatsvonden – dat is wat de lege schoenen hun ondraaglijke gewicht geeft.
Het monument zelf
Het werk is gecreëerd door de beeldhouwer Gyula Pauer, naar een concept van filmregisseur Can Togay, en werd in 2005 onthuld op de Pest-oever. De zestig paar historische schoenen zijn gegoten in ijzer en bevestigd aan de steen, bewust eenvoudig en levensecht in plaats van geïdealiseerd, zodat de afwezigheid van de mensen die ze droegen het hele punt is. In de steen achter de schoenen zijn gietijzeren bankjes en borden aangebracht met een inscriptie in het Hongaars, Engels en Hebreeuws, die het monument opdraagt aan de slachtoffers die in 1944 en 1945 door Pijlkruiser-militieleden de Donau in werden geschoten. Bezoekers leggen vaak kleine steentjes, kaarsen en bloemen tussen de schoenen, in de Joodse traditie van herdenking, dus het monument is zelden zonder een stille gave.
Het zien vanaf het water, en te voet
Vanaf een cruise zie je het monument slechts kort en van een afstand, als een donkere lijn van vormen aan de voet van de kade bij het Parlement, en in het donker is het gemakkelijk om er zonder op te merken voorbij te varen. Dat is reden genoeg om het op de juiste manier te voet te bezoeken, bij daglicht, wanneer je de rij langzaam kunt aflopen en de inscripties kunt lezen. Het ligt op de Pest-promenade tussen het Parlement en de Kettingbrug, een gemakkelijke en gratis wandeling, en het kost slechts een paar minuten om te zien, maar beloont een langere, stillere pauze. Als je cruise erop heeft gewezen, is teruggaan over land om erbij te staan de juiste manier om de plek de aandacht te geven die het vraagt.
Een opmerking over hoe je het moet beschouwen
Een dinercruise is terecht een feestelijke avond, en er is niets mis met genieten van de verlichte stad. Maar dezelfde rivieroever die de lichten draagt, draagt ook deze herinnering, en een goede gids verbergt dat niet. De Schoenen aan de Donau vragen om een moment van stilte in plaats van een terloops genomen foto, en weten dat ze er zijn verdiept een avond op het water eerder dan dat het die bederft. Als je reist met kinderen die oud genoeg zijn om het te begrijpen, kan een kort, eerlijk woord over wat de schoenen betekenen deel uitmaken van wat Boedapest meer maakt dan een skyline. De rivier is in dezelfde eeuw zowel mooi als verschrikkelijk geweest, en beide vasthouden is onderdeel van het oprecht zien van de stad.