Buty nad Dunajem: jak zwiedzać

Czym jest to miejsce pamięci

To rząd sześćdziesięciu par butów z epoki, odlanych z żelaza i przymocowanych do kamiennej krawędzi nabrzeża. Są wśród nich buty męskie, damskie i dziecięce, a wyglądają tak, jakby ich właściciele dopiero co z nich wyszli. Za nimi ciągnie się kamienna ława o długości około 40 metrów. Żeliwne tablice w trzech miejscach noszą tę samą dedykację w języku węgierskim, angielskim i hebrajskim — ku pamięci ofiar zastrzelonych do Dunaju przez bojówkarzy strzałokrzyżowców w latach 1944 i 1945. To miejsce pamięci, nie punkt widokowy ani przystanek na zdjęcie.

Gdzie się znajduje i jak je znaleźć

Miejsce pamięci znajduje się po peszteńskiej stronie rzeki, na nabrzeżu na południe od węgierskiego Parlamentu i w pobliżu Węgierskiej Akademii Nauk, która stoi obok Mostu Łańcuchowego. Oficjalny portal turystyczny Budapesztu podaje ulicę jako Id. Antall József rakpart. Znajduje się tuż nad brzegiem wody, więc należy wypatrywać rzędu butów wzdłuż muru nabrzeża, a nie budynku. Nie ma tu żadnego budynku do zwiedzania, ponieważ miejsce pamięci jest plenerowe, usytuowane bezpośrednio na nabrzeżu.

Historia, która za nim stoi

Jesienią 1944 roku Niemcy obalili rząd Miklósa Horthyego, a władzę w Budapeszcie przejęła faszystowska i skrajnie antysemicka Partia Strzałokrzyżowców Ferenca Szálasiego. Tej zimy jej bojówkarze zabijali Żydów na ulicach. Niektóre grupy prowadzono nad brzeg rzeki i rozstrzeliwano do Dunaju, który porywał ciała. Ofiarom często nakazywano najpierw zdjąć buty, ponieważ w czasie wojny były one cenne. Większość tych zabójstw miała miejsce około grudnia 1944 i stycznia 1945 roku. Wojska radzieckie zdobyły Budapeszt w lutym 1945 roku. Źródła podają różne liczby zabitych nad rzeką, więc do każdej pojedynczej cyfry należy podchodzić ostrożnie.

Kto je stworzył i dlaczego buty

Reżyser filmowy Can Togay wymyślił to miejsce pamięci i stworzył je wspólnie z rzeźbiarzem Gyulą Pauerem. Zostało wzniesione 16 kwietnia 2005 roku. Wybór butów wynika z historii — to one pozostały na brzegu po ofiarach. Artykuł Yad Vashem o tym miejscu pamięci mówi, że puste buty skłaniają odwiedzających do pytania, czyje były i kogo brakuje. Portal turystyczny Budapesztu zauważa, że odwiedzający i przechodnie często zostawiają świece i kamienie wśród butów. Same tablice noszą jedynie krótką dedykację.

Co tak naprawdę zobaczysz

Przyjrzyj się uważnie — nie ma dwóch takich samych butów. Yad Vashem opisuje zdarte obcasy, zniszczone cholewki, sznurowane buty i otwarte paski, damskie czółenka, robocze kozaki i małe buciki dziecięce. Jedne stoją prosto, inne leżą na boku, jakby zdjęto je w pośpiechu. To zardzewiałe żelazo osadzone w kamieniu, tuż nad brzegiem wody. Buty są zwrócone w stronę Dunaju, jak podaje portal turystyczny Budapesztu, więc rzeka jest częścią tego obrazu.

Jak odwiedzać to miejsce z szacunkiem

Traktuj buty jak nagrobek, bo dla wielu odwiedzających właśnie nim są. Miejsce pamięci było już wcześniej dewastowane: w 2014 roku zgłoszono kradzież kilku butów, a w 2023 roku turysta, który wszedł do jednego z butów, by zrobić sobie zdjęcie, został uznany za osobę, która zbezcześciła pomnik. Większość odwiedzających po prostu stoi przez chwilę w ciszy. Kilka prostych nawyków pozwala zachować to miejsce takim, jakim powinno być.

• Mów cicho i poruszaj się w małej grupie
• Nie wchodź do butów, nie siadaj na nich, nie przesuwaj ich ani nie zabieraj
• Fotografuj z dystansu i nie pozuj między butami
• Kamień lub świeczkę zostaw tylko wtedy, gdy chcesz — obok butów, nigdy w środku

Jak wpasować to w rejs z kolacją

Rejs z kolacją rozpoczyna się przy nabrzeżu na peszteńskim brzegu, między Mostem Łańcuchowym a Parlamentem. Miejsce pamięci leży na tym samym odcinku peszteńskiego nabrzeża, na południe od Parlamentu. Obiekty wymieniane w opisie rejsu to Parlament, Most Łańcuchowy, Zamek Buda i Bastion Rybacki — miejsca pamięci wśród nich nie ma. Buty są niewielkie i stoją tuż przy wodzie, więc nie licz na to, że dostrzeżesz je z pokładu. Odwiedź je pieszo, jeśli możesz — za dnia, aby móc przeczytać tablice. Dzięki temu i wieczór na wodzie, i miejsce pamięci dostaną twój pełny attention.

Czytaj dalej: Buda i Peszt: która strona jest która?

Dzieci — i co im powiedzieć

Historia jest brutalna, więc zdecyduj, co będzie odpowiednie dla twoich dzieci, jeszcze przed przyjazdem. Młodszym dzieciom wystarczą proste słowa: te buty upamiętniają ludzi, którzy zostali tu zabici, i nie są zabawkami. Starszym dzieciom można opowiedzieć, co robili strzałokrzyżowcy i dlaczego buty zostały tu pozostawione. Powiedz im wcześniej, że to miejsce jest ciche i że nie wolno dotykać butów. Jeśli dziecko zada trudne pytanie, możesz spokojnie powiedzieć, że poszukacie odpowiedzi razem później.

Gdzie dowiedzieć się więcej

Tablice podają dedykację, nie historię. Artykuł Yad Vashem to dobre, krótkie omówienie tego, co się wydarzyło, oraz samego miejsca pamięci. Oficjalny portal turystyczny Budapesztu wymienia miejskie miejsca pamięci żydowskiej, wśród nich Centrum Pamięci Holokaustu, którego stała ekspozycja przedstawia historię Zagłady na Węgrzech. Wymienia także Muzeum Domu Terroru, w budynku przy Alejach Andrássy'ego, gdzie zimą 1944 roku mieściła się siedziba strzałokrzyżowców. Wizyta przy butach najlepiej działa jako początek tej lektury, a nie jej koniec.

Dla kogo to miejsce nie jest

Jeśli szukasz tła do wesołego zdjęcia, to nie jest odpowiednie miejsce, a wkładanie butów i pozowanie zostało uznane za profanację. Jeśli chcesz wysłuchać przewodnickiego wyjaśnienia, tablice go nie zapewnią, więc lepiej wybrać muzeum lub spacer z przewodnikiem. Jeśli podróżujesz z bardzo małym dzieckiem, które nie potrafi zachować ciszy, rozważ przyjście samemu na kilka minut. A jeśli masz ochotę na tętniący życiem spacer nad rzeką, przejdź dalej promenadą i wróć innym razem.